LLiNK-presentator Marcel van der Steen volgde de afgelopen jaren een Nederlands internetproject in Senegal voor Radio 1. In 2006 en 2007 maakte hij er verschillende reportages over. Nu is hij terug in Senegal. Het door Nederlanders gebouwde computercentrum zou dicht zijn. Hij wil met eigen ogen zien en onderzoeken waar het mis ging.
Babacar is er niet. Hij is in de hoofdstad, om te werken. Jammer, want ik zou hem graag weer ontmoeten. Ik ken Babacar Thiam sinds 2006. Ik reisde toen mee met een groep Nederlandse vrijwilligers die twee weken meehielp bij het opzetten van een computercentrum in Dioffior, een dorpje op drie uur rijden van Dakar. Ze gaven workshops aan lokale vrijwilligers over ondermeer marketing, publiciteit en bedrijfsvoering. Deden onderzoek in het dorp naar de haalbaarheid van het centrum. En ze dachten mee over hoe Xam Xamle (= 'ik geef mijn kennis door') tot een succes kon worden gemaakt, wat internet voor de bewoners zou kunnen betekenen. Ze maakten ook vrienden en plezier. Dansten onbeholpen op het geluid van de trommels. Dronken biertjes rond het kampvuur. Ik was erbij en legde het vast. Maakte een reportageserie voor LLinke Soep op Radio 1. Het enthousiasme, de vrolijkheid en het vertrouwen in de goede afloop maakten mij ook enthousiast. Ik geloofde in Xam Xamle, het internetcentrum dat er zou komen in Dioffior. Het zou de bewoners ontelbare mogelijkheden bieden. Hun leven zou er beter van worden. Hun wereld groter.
Supergoed
Nu ben ik voor de derde keer naar Dioffior in de Senegalese Sine Saloum-delta afgereisd. Ik wil het verhaal afmaken. Want als het inderdaad zo is dat het project is mislukt, moet ook dat verteld worden. Ik wil onderzoeken waar het fout is gegaan.
Elvira de Rooij houdt kantoor in een oud pand in het centrum van Rotterdam. Hier is haar stichting Communicado Foundation gevestigd, de organisatie die samen met een lokale partner in Senegal het internetproject in Dioffior startte. 'Het is supergoed verlopen', zegt ze. 'We hebben gerealiseerd wat we wilden realiseren. Dat de partnerorganisatie in Senegal haar eigen weg is gegaan, is ook iets heel positiefs. Of ze er een succes van hebben weten te maken is aan hen. Ik ben benieuwd wat je er aantreft.'
Muurschildering
Het rode gebouwtje aan de rand van het dorp ziet er niet echt anders uit dan toen. De muurschildering is nog best fris, twee jaar na de opening. De deur is dicht. Als ik aan een luik voor de ramen rammel, schieten vier, vijf salamanders alle kanten op. De ruimte voor de aggregaat is leeg. En zelfs de elektriciteitsmeter is uit het kastje aan de buitenkant gehaald. Dat doet de energiemaatschappij als de rekeningen niet worden betaald. Xam Xamle is inderdaad gesloten.
Iets verderop zit Kalil NDigue op een kleed voor zijn winkeltje. Hij vlecht een hoed van stro. Hij weet me te vertellen dat in het gebouw van Xam Xamle zo nu en dan onderwijs wordt gegeven door een Franse landbouworganisatie. Belangrijk voor een agrarisch dorp als Dioffior. 'Deze gemeenschap bestaat grotendeels uit boeren. Maar we moeten de landbouw en de veeteelt blijven moderniseren. Dat doen we ook. Daar zou internet bij kunnen helpen. Maar als het gebruik duur is, gaat het niet werken. Als de regentijd goed is hebben we mooie opbrengsten; rijst, honing etc. Nu is er geen geld.'
Ik vraag hem waar de apparatuur is gebleven: de computers, de fax, de printer. 'Dat is er allemaal nog. De spullen worden beheerd door Mamadou Diome, je vindt hem in Bondiki, een klein hostel in het centrum van het dorp.'
Simpel
Communicado Foundation wordt in 2004 opgericht ter bevordering van interculturele communicatie. Draagvlakversterking is in die tijd het toverwoord. Communicado stuurt een groep Nederlandse jongeren naar Dioffior in Senegal. In eerste instantie om filmpjes te maken over het leven in Senegal, en om tegelijkertijd nog iets nuttigs te doen. Er zou behoefte zijn aan een computercentrum. Ze zetten in het kader van dat uitwisselingsproject een gebouw neer aan de rand van het dorp. Elvira de Rooij, die niet eerder in Afrika was: 'Het klinkt heel simpel allemaal, je zet een gebouwtje neer en je zet er wat computers in, internet en stroom en dan ben je klaar. Gelukkig zijn we vrij snel gaan samenwerken met de mensen van Viafrica. Die vertelden ons dat het ook handig kan zijn om de lokale medewerkers daar op te leiden. Zodat ze de computers ook zouden kunnen repareren.'
Het programma Xplore van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (opgeheven in 2009) beheert in die tijd een flinke subsidiepot om Nederlandse jongeren uit te zenden naar ontwikkelingslanden om zo het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking te vergroten. Zo'n groep Xplore-vrijwilligers gaat onder leiding van Communicado Foundation in 2006 naar Dioffior om onderzoek te doen naar de wensen van de lokale bevolking. Het gebouwtje stond er al, maar wat moest er eigenlijk in gebeuren? Een derde club Nederlandse jongeren vertrekt eind 2006 opnieuw naar Senegal om lokale medewerkers op te leiden op het gebied van ondermeer marketing, video-editing en bedrijfsvoering.
Als dan op 27 mei 2007 Xam Xamle wordt geopend, is alles er. Goede computers, een airconditioning, glas in de ramen tegen het stof. Trommels, dansers en diploma's voor de opgeleide lokale medewerkers. Eén ding nog niet: een internetverbinding. En het zou nog zeker een half jaar duren voordat er daadwerkelijk ADSL wordt aangelegd in Dioffior. Elvira de Rooij van Communicado zegt dat ze er niet bij heeft stilgestaan dat ADSL in Senegal toendertijd nog 'een beetje prematuur' was. 'Het was heel simplistisch gedacht ja. In die tijd was er al wel internet via de telefoon, maar dat werkte voor geen meter.' Toch had het volgens haar geen probleem hoeven zijn dat er nog geen internetaansluiting was: 'Het centrum kon in die tijd voldoende andere diensten aanbieden om geen verlies te hoeven draaien, zoals tekstverwerking, printen, lamineren en het volgen van computercurssussen.'
Geen klanten
De voormalige manager van Xam Xamle, Mamadou Diome, zit achter de computer in het halletje van hostel Bondiki. Vier computers staan er. Waarvan er één het nog helemaal doet. Het zijn de pc's uit Xam Xamle. Sinds de sluiting van het centrum beheert hij ze. Vier zijn er volgens hem in reparatie. Maar op die ene kan hij mailen en surfen. ADSL werkt.
'De plek van Xam Xamle was niet goed, zo aan de rand van het dorp. Er kwamen geen klanten. Als het hier in het centrum had gestaan, had het misschien wel gewerkt. Er was daar dan wel een school tegenover het gebouw, maar de scholieren konden op school via een modem gratis internetten. Voor onze snelle verbinding moesten ze betalen. En de mensen uit het dorp gingen uiteindelijk liever naar de concurrent in het centrum.' Sinds de komst van ADSL zijn er verschillende lokale ondernemers die proberen een internetcafé te runnen. Volgens Mamadou kan dit niet rendabel zijn: 'De elektriciteitsrekening en ADSL zijn veel te hoog. Dat was bij Xam Xamle ook het probleem. Rekeningen konden niet meer worden betaald. Ik heb zelf acht maanden zonder salaris gewerkt.' Daarnaast bleek de vraag naar internettoegang veel kleiner dan verwacht. Mamadou: 'Vergeet niet dat we in een arm en onderontwikkeld land zijn. Men houdt zich hier bezig met zaken die direct iets opleveren. Ze zorgen liever voor voedsel dan dat ze iets willen leren.'
Elvira bevestigt dit: 'Xam Xamle is opgezet als bedrijf, niet als stichting. De salarissen moesten uit de onderneming komen. Volgens het businessplan waren er genoeg mogelijkheden om de boel draaiende te houden. Zelfs zonder internet. Maar op het moment dat duidelijk werd dat wij geen geld meer in Xam Xamle wilden pompen, en de mannen dus zelf verantwoordelijk waren voor de inkomsten, is Mamadou meteen gaan samenwerken met Esther Langen, die op dat moment partners zocht om een nieuw, gesubsidieerd project te starten in Dioffior.' Esther Langen is mede-oprichter van Stichting Communicado. Elvira en Esther kregen ruzie na de tweede reis naar Senegal en gingen uit elkaar. Esther is nu met diverse andere projecten actief in Dioffior. Elvira heeft de lokale partner voor de keuze gesteld: je werkt met mij of met haar, maar niet met allebei. Toen toch bleek dat Mamadou met Esther in zee was gegaan, heeft Elvira alle contact verbroken. Mamadou: 'Ik heb haar duizend keer proberen te bellen. Ze reageert niet. Ze heeft een bericht gestuurd dat ik haar niet meer moet bellen.'
Gamma-bouwlampen
De locatie waar Xam Xamle staat, is aangewezen door de burgemeester van Dioffior. Daar was de grond goedkoop, het zou er veel klanten van de omliggende scholen trekken en het zou het nieuwe uitbreidingsgebied van het dorp worden. In de afgelopen jaren is er niets bijgebouwd.
Ook Thomas Stroomer koos ervoor zijn huis midden in het dorp te bouwen. Hij was één van de Xplore-vrijwilligers die in 2006 twee weken doorbracht in Dioffior. Hij werd verliefd en besloot te gaan studeren in Dakar. Hij is bijna klaar. In de weekenden gaat hij naar Dioffior om zijn huis af te bouwen: samen met zijn Senegalese verloofde, haar vader en zijn eigen ouders die over zijn uit Nederland. Ze hebben bouwlampen meegebracht van de Gamma. En pannenkoekenmeel. 'Het is wel even wennen als je zoon opeens naar Senegal vertrekt', zegt moeder Stroomer. Thomas staat onder de douche. Na dagen komt er eindelijk weer een beetje water uit de kraan.
Hij wil best iets zeggen over de gang van zaken in Dioffior, maar is ook bang om te veel uit de school te klappen in de kleine dorpsgemeenschap 'Er wordt wel vaak aan me gevraagd waar de computers zijn gebleven. Zo sprak ik met de directeur van een school die wel twee pc's zou willen hebben. Ze worden toch niet gebruikt nu.' 'En het blijft lastig om te controleren of al het geld op de juiste plek terecht komt. De mensen hier hebben een grote familie, en die moet ook onderhouden worden. Zodra de Nederlanders weg zijn uit Dioffior is het heel moeilijk te controleren wie er nu precies een uurtje heeft zitten internetten. En of dat geld wel in de kassa terecht komt.'
Uitstel van rapportage
Het geld dat nodig was om Xam Xamle te kunnen starten komt grotendeels van NCDO, de subsidieverstrekker van het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking. In het jaarverslag van 2006 staat dat Communicado Foundation 25.781 euro heeft ontvangen voor het opstarten van een duurzaam, multifunctioneel computercentrum. Gineke Dokter is programmahoofd bij NCDO. Zij wist niet dat Xam Xamle nu dicht is. Wel werd er in 2006 uitstel van rapportage gegeven, omdat de internetverbinding lang op zich liet wachten. Ook is gemeld dat er al vrij snel na de opening budgetproblemen ontstonden. 'Misschien is de lokale situatie niet goed ingeschat; de politiek, wie heeft er belangen? Ik zou achteraf voor een meer ervaren lokale partner pleiten.' De ngo in Dioffior was in 2005 opgericht. Een jaar later ging Communicado met deze organisatie in zee. 'Inmiddels weten we ook dat internetcafé's een heel specifieke tak van sport is. De projecten blijken niet altijd duurzaam. Er had beter aansluiting gezocht kunnen worden bij een bestaande organisatie die het ook had willen doen, bijvoorbeeld een school.' De Rooij: 'Er was geen reden om te twijfelen aan de Fondation Foyer des Jeunes. Toentertijd had deze lokale partner net een groot gebouw in het dorp geopend, waar veel activiteiten werden georganiseerd. Ook was de Nederlandse ambassade positief over de Fondation.'
Naïviteit
Ook Viafrica, de Amsterdamse stichting die uiteindelijk door Communicado werd ingehuurd om het technische deel te verzorgen, had geadviseerd een andere lokale partner te zoeken. Viafrica is gespecialeerd in het toepassen van ICT in het onderwijs in Afrika en zorgde voor de aankoop en installatie van de computers en leidde drie lokale medewerkers op. Directeur Joost Dam is in eerste instantie wat terughoudend als ik hem vraag naar de Senegalese ervaring: 'Het was niet ons project en dat was uiteindelijk frustrerend. Waar wij voor zijn ingehuurd hebben we goed gedaan, maar als het totale resultaat teleurstellend is, blijf je toch met een kater achter.' Wel heeft Viafrica geprobeerd in een vroeg stadium het project over te nemen. Ook toen het dreigde mis te gaan heeft de stichting ter plekke een poging gedaan een doorstart te maken. Beide keren lukte dit niet. 'We hadden Xam Xamle graag nieuw leven ingeblazen, maar dan wel zonder de schulden uit het verleden, op een nieuwe locatie in het dorp en met een nieuw lokaal bestuur. Daar kwamen we niet uit.'
Joost maakt zich boos over de naïviteit van goedbedoelende burgers die 'iets' in Afrika gaan doen. 'Begrijp me goed, zo ben ik ook ooit begonnen. Maar weet je hoeveel geld er in Xam Xamle is gestoken? Wat het bijvoorbeeld kost om die Nederlandse jongeren heen en weer te slepen? 15 duizend euro per keer is nog laag ingeschat.' Alles bij elkaar opgeteld zou het uiteindelijke bedrag dat in Xam Xamle is gestoken minstens 80 duizend euro uitkomen (zie kader). Elvira de Rooij van Communicado weerspreekt dit: 'Het geld van Xplore diende een ander doel, namelijk het bevorderen van draagvlakversterking in Nederland voor ontwikkelingssamenwerking, het was dus niet bedoeld als directe investering in het computercentrum. Zo moet het dan ook niet bekeken worden.' Inzage in de financiële administratie wil De Rooij niet geven.
Advocaat
Terwijl deze reportage in de maak is, maakt Elvira de Rooij bezwaar tegen de gedachte dat de Communicado Foundation op enigerlei wijze schuldig is aan het debacle in Senegal. Via een door haar ingeschakelde advocaat, Kathelijne de Nijs, laat ze de redactie het volgende weten: 'Het project is conform de afspraken overgedragen, en de lokale organisatie GIE Xam Xamle heeft er zelf voor gekozen om niet meer met ons samen te werken. Wij hebben alles volgens afspraak geleverd, in die zin is het project goed verlopen. We betreuren het echter ten zeerste dat het vervolgens niet gelukt is om van Xam Xamle een goedlopend bedrijf te maken. In die zin zijn wij niet positief over het project, en delen we de mening van Joost Dam. Ons project is efficïent verlopen (alles is volgens plan geleverd, al is dat niet zonder slag of stoot gegaan), het effect is echter niet wat we gehoopt hadden.'
Het verhaal van Xam Xamle is herkenbaar voor Sara Kinsbergen. Zij doet promotieonderzoek naar particuliere initiatieven aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ze onderzoekt de 'drive' van gewone mensen om ontwikkelingsprojecten te starten. En ze wil weten wat die initiatieven uiteindelijk opleveren. 'Jammer genoeg is het zeer herkenbaar. Veel particuliere initiatieven zijn op korte termijn heel succesvol, maar blijken op de langere termijn, na zo'n twee jaar, niet duurzaam te zijn. De risico's op de lange termijn worden onvoldoende ondervangen, waardoor een deel van de projecten wordt stopgezet.'
Ze noemt het een tegeltjeswijshijd, haar advies aan mensen die graag willen helpen: 'Werk vanuit je hart maar ook met je verstand! Je ziet dat mensen zo emotioneel betrokken zijn bij zo'n project dat er geen ruimte meer is voor een kritische blik, geen tijd om de koers bij te stellen. Het moet allemaal direct resultaat opleveren.'
Pijnlijk
Uiteindelijk ontmoet ik Babacar Thiam. Hij en zijn vriend Aliou Sarr zijn vooral teleurgesteld in de lokale organisatie: 'Het management was niet goed. De bazen hebben hun rol niet goed vervuld. De directeur is gedurende het hele jaar maar één keer komen kijken. Eén keer! Hij had elke maand twee keer langs kunnen komen uit Dakar om te praten over hoe het ging.' Ook Aliou, die door Viafrica was opgeleid om computercursussen te geven heeft maanden zonder salaris gewerkt. Babacar: 'Pijnlijk is het. Er zijn jaren aan voorbereiding geweest, er is hard aan gewerkt. Het was een belangrijk project voor de samenleving van Dioffior. Pijnlijk. Dat is wat ik er nog over wil zeggen.'
De reportage vanuit Dioffior is zondagavond 28 februari 2010 te beluisteren in het LLiNK-programma Atlas. Tussen 19.00 en 20.30 uur op Radio 1 of daarna op atlasradio.nl
Het onderzoek naar Particuliere Initiatieven van Sara Kinsbergen en Lau Schulpen is te downloaden op de website van NCDO: www.ncdo.nl/docs/uploads/46onderzoekspublicatie.pdf
De financiering van Xam Xamle
NCDO: 25.781 Euro
Minimale eigen werving (vereiste NCDO): 25.781 Euro
Xplore: 28.750 Euro
Totaal: minimaal 80.312 Euro.
Communicado Foundation heeft minimaal 25.781 euro ingezameld via fondsenwerving en particuliere donateurs. Dit bedrag is door NCDO verdubbeld. Xplore heeft 28.750 euro aan subsidie verstrekt aan Communicado Foundation als investering in draagvlakversterking. Communicado heeft de subsidie gebruikt om twee keer met een groep Nederlandse jongeren naar Dioffior te reizen.
Communicado meldt op haar website: Over de tweede reis: 'Dit keer was ons belangrijkste doel het uitvoeren van een haalbaarheidsonderzoek, om samen met lokale vrijwilligers uit te vinden of en hoe een computercentrum in Dioffior kan bestaan als een zelfstandige onderneming'.
En over de derde reis: 'Naast interculturele uitwisseling was het belangrijkste doel het geven van workshops in ICT en bedrijfsvoering ter voorbereiding op de opening van het multi-functionele computer- centrum in het dorp'.
